Het rapport van TenneT over de leveringszekerheid in Nederland voorspelt een kritische situatie waarin de Loss-of-Load Expectation (LOLE) tegen 2033 zal oplopen tot meer dan 14 uur per jaar. Deze overschrijding van de leveringszekerheidsnorm heeft ingrijpende gevolgen voor zowel de economie als de samenleving. Hieronder worden de potentiële effecten verder toegelicht met verwijzing naar relevante wetenschappelijke literatuur, een internationale vergelijking, gevolgd door een economische impactanalyse gebaseerd op het BBP en de economische toegevoegde waarde van een MWh in Nederland.

Internationale Vergelijkingen

Er zijn verschillende voorbeelden van situaties waarin een gebrek aan leveringszekerheid in elektriciteit heeft geleid tot ernstige sociale en economische gevolgen in andere landen:

1. Zuid-Afrika: Hier leiden regelmatig voorkomende stroomuitvallen tot aanzienlijke economische verliezen en sociale onrust.
2. Venezuela: De nationale blackout van 2019 had zeer grote economische en sociale gevolgen, waarbij de olieproductie volledig stilviel.
3. Texas, VS: De winterstorm Uri in 2021 veroorzaakte extreme schade door infrastructuuruitval, met miljarden dollars aan economische schade.
4. India: De stroomuitval in 2012 trof meer dan 600 miljoen mensen en legde grote delen van het openbare leven lam.

De situatie in Zuid-Afrika is van deze voorbeelden het meest vergelijkbaar met de Nederlandse situatie. Daarbij moet wel genoemd worden dat de Zuid-Afrikaanse situatie veel ernstiger is dan de verwachte 14 uur LOLE in Nederland. Zuid-Afrika ervaart regelmatig “load shedding” waarbij inwoners en bedrijven soms uren per dag zonder elektriciteit zitten, wat neerkomt op honderden uren stroomuitval per jaar. De 14 uur LOLE in Nederland is dus relatief laag, maar het is nog steeds significant, vooral omdat Nederland historisch gezien zeer hoge normen van leveringszekerheid heeft gehad.

Hoewel de 14 uur LOLE veel minder frequent is dan de situatie in Zuid-Afrika, kan het toch aanzienlijke economische en sociale gevolgen hebben als er geen adequate maatregelen worden genomen. Dit is vooral relevant omdat Nederlandse bedrijven en huishoudens niet gewend zijn aan dergelijke verstoringen.

De overige internationale vergelijkingen zijn van een zeer grotere orde en daarom niet vergelijkbaar genoeg om verder uit te werken. Deze voorbeelden zijn wel interessant voor de algemene kennis over de impact van Loss-of Load.

Impact van Loss-of Load Expectation 

1. Economische Impact

Het verlies van leveringszekerheid heeft directe gevolgen voor de economische stabiliteit. Onderzoek toont aan dat elektriciteitsstoringen aanzienlijke economische verliezen kunnen veroorzaken, vooral in sectoren die afhankelijk zijn van continue stroomvoorziening, zoals de productie-industrie en de financiële sector. Een studie van Panteli et al. (2017) benadrukt dat onbetrouwbare elektriciteitslevering bedrijven dwingt om te investeren in dure back-upsystemen, wat hun concurrentievermogen vermindert en kan leiden tot hogere consumentenprijzen .

2. Betrouwbaarheid van het Netwerk

Het verwachte tekort in de elektriciteitsvoorziening, zoals geïllustreerd door de toename in LOLE, kan de betrouwbaarheid van het elektriciteitsnetwerk onder druk zetten. Amani & Jalili (2021) suggereren dat frequentere stroomuitval het vertrouwen van consumenten en bedrijven in het elektriciteitsnet kan verminderen, wat leidt tot maatschappelijke onrust en verlies van economische productiviteit . Dit probleem wordt versterkt door de groeiende afhankelijkheid van hernieuwbare energiebronnen, die van nature variabel zijn en bijdragen aan onzekerheden in de energievoorziening.

3. Sociale Impact

De impact van stroomonderbrekingen op huishoudens kan niet worden onderschat. Berekeningen door CIGRÉ (2018) laten zien dat langdurige stroomuitval kan leiden tot aanzienlijke verstoringen in het dagelijks leven, met name tijdens extreme weersomstandigheden. Dit kan de gezondheid en veiligheid van kwetsbare groepen bedreigen. Voor huishoudens kan een stroomonderbreking van 14 uur per jaar bijvoorbeeld betekenen dat zij gedurende meerdere dagen zonder verwarming, koeling of essentiële elektrische apparaten moeten functioneren. 

De kans is groot dat grote bedrijven hun elektriciteitsvoorziening zelf organiseren en dat de LOLE een relatief grote impact kan hebben op huishoudens. Het risico is dat de stroomonderbrekingen om die reden een grotere impact zullen hebben dan voor andere groepen. Hier zal veel aandacht voor moeten komen als in 2033 geen oplossing in werking is om LOLE te voorkomen.

4. Energietransitie en Duurzaamheid

De overgang naar een duurzame energie-infrastructuur wordt bemoeilijkt door de uitdagingen die voortvloeien uit het gebrek aan leveringszekerheid. De inzet van hernieuwbare energiebronnen, zoals wind- en zonne-energie, verhoogt de afhankelijkheid van weersomstandigheden, wat leidt tot grotere fluctuaties in energieproductie. Een gebrek aan leveringszekerheid kan investeringen in duurzame technologieën vertragen en de klimaatdoelen in gevaar brengen. Dit wordt bevestigd door onderzoek van Lund et al. (2015), dat aantoont dat een robuuste infrastructuur essentieel is voor de integratie van hernieuwbare energiebronnen.

Economische analyse impact 14 uur LOLE

Om een realistische schatting te maken van de economische schade die voortvloeit uit een 14 uur durende Loss-of-Load Expectation (LOLE) voor Nederland, is het cruciaal om een methodologie te gebruiken die verschillende factoren in ogenschouw neemt. Dit omvat het bruto binnenlands product (BBP), de sectorale verdeling van de economie, en de specifieke impact van stroomuitval op diverse economische sectoren.

Stap 1: Schatting van het BBP voor Nederland
In 2023 bedroeg het BBP van Nederland ongeveer €1.000 miljard (1 biljoen euro).

Stap 2: Gebruik van de Value of Lost Load (VoLL)
De Value of Lost Load (VoLL) is een maatstaf die wordt gebruikt om de economische schade van stroomuitval te berekenen. Deze VoLL varieert sterk per sector en land. Voor Nederland wordt de VoLL vaak geschat tussen €10.000 en €20.000 per MWh, waarbij een conservatieve schatting een VoLL van €15.000 per MWh hanteert.

Het gemiddelde elektriciteitsverbruik in Nederland bedraagt ongeveer 120 TWh per jaar, wat neerkomt op een gemiddeld vermogen van 13.7 GW, oftewel 13.700 MW.

Stap 3: Berekening van de Economische Schade voor Nederland
Bij een 14 uur LOLE komt de totale LOLE in MWh uit op 14 uur x 13.700 MW = 191.800 MWh.
De economische schade voor Nederland zou dan neerkomen op 191.800 MWh x €15.000 per MWh = €2,877 miljard.

De BBP-gegevens voor Nederland zijn gebaseerd op recente statistieken van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De gebruikte VoLL van €15.000 per MWh is een schatting die is gebaseerd op studies van de Europese Commissie^[1] en vergelijkbare literatuur, zoals het CIGRÉ-rapport (2018)^[2] over het concept van VoLL in verschillende landen. De gegevens over het jaarlijkse energieverbruik zijn afkomstig uit TenneT-rapporten en andere overheidsstatistieken.

Economische spin-off effecten

Bij een Loss-of-Load Expectation (LOLE) van 14 uur kunnen de directe economische schade en de indirecte “spin-off” effecten aanzienlijk zijn. Naast het directe verlies aan productie en dienstverlening zijn er diverse indirecte kosten die voortvloeien uit de verstoring van de stroomvoorziening. Hieronder geef ik een overzicht van deze spin-off effecten en hun economische impact, inclusief mogelijke maatregelen die bedrijven nemen om de impact te beperken.

1. Indirecte Kosten en Economische Spin-off Effecten

Verlies aan productie en productiviteit: De initiële schatting van €2,877 miljard aan directe economische schade gaat uit van directe productieverliezen door stilgelegde productieprocessen en diensten. Echter, stroomuitval kan ook leiden tot langduriger productiviteitsverliezen omdat machines moeten worden herstart, ICT-systemen moeten worden hersteld, en achterstanden moeten worden ingehaald. Studies tonen aan dat de kosten van stroomuitval voor bedrijven aanzienlijk kunnen zijn, met verliezen die verder kunnen oplopen door herstelwerkzaamheden en productiviteitsachterstanden (Kirschen, 2003).

Extra kosten: Als bedrijven na de stroomuitval overwerken om verloren productie in te halen, kunnen de arbeidskosten stijgen. Ook kan er extra druk komen op logistieke ketens (Sullivan, 2009).. Schattingen suggereren dat dit de totale economische schade met ongeveer 10-15% kan verhogen, wat neerkomt op een extra €287,7 – €431,55 miljoen.

Verhoogde kosten door schaarste: Door productieverlies kunnen bepaalde goederen en diensten schaarser worden, wat leidt tot prijsstijgingen. Dit kan doorwerken in de hele economie en inflatoire druk veroorzaken (Gorman, 2022). De schatting van de prijsstijgingen en schaarste-effecten kan variëren, maar een toename van 2-5% in de kosten van goederen en diensten over een breed scala van sectoren zou kunnen leiden tot een extra economische impact van €200 miljoen – €500 miljoen.

Sectorspecifieke impact: Vooral sectoren zoals de voedingsindustrie, gezondheidszorg en chemische industrie kunnen ernstig worden beïnvloed. Een stijging van de consumentenprijzen kan de koopkracht verminderen en de economie verder verzwakken. Deze sectoren kunnen aanzienlijke kosten maken voor back-up systemen en het herstel van productieprocessen (Gorman, 2022; Sullivan, 2009).

Maatregelen en investeringen door bedrijven:

• Investeringen in back-up systemen: Bedrijven kunnen investeren in noodgeneratoren, batterijen of andere energieopslagsystemen om de impact van toekomstige stroomuitvallen te beperken. Deze kosten kunnen aanzienlijk zijn, maar helpen om toekomstige schade te voorkomen (Sullivan, 2009). Schattingen wijzen uit dat een bredere inzet van noodvoorzieningen kan leiden tot investeringen die 5-10% van de jaarlijkse omzet van een bedrijf vertegenwoordigen, wat resulteert in extra kosten van €500 miljoen – €1 miljard voor de Nederlandse economie.
• Verlies aan vertrouwen en reputatieschade: Bedrijven die worden gezien als onbetrouwbaar vanwege stroomuitval kunnen klanten verliezen, vooral in internationale markten (Gorman, 2022; Kirschen, 2003). Dit kan leiden tot blijvende verliezen in marktaandeel en een schade van €200 miljoen – €600 miljoen op de lange termijn.

• Economische Gevolgen voor Specifieke Sectoren

Landbouw en voedselverwerking: Stroomuitval kan leiden tot bederf van voedsel en verstoring van de koudeketen. Dit leidt tot directe verliezen en extra kosten om verliezen te compenseren (Kirschen, 2003; Sullivan et al., 2009).

Gezondheidszorg: Ziekenhuizen en zorginstellingen kunnen aanzienlijke kosten maken voor back-up systemen. Bovendien kunnen verstoringen in de stroomvoorziening levensbedreigende gevolgen hebben, wat extra schadeclaims kan opleveren (Sullivan, 2009)

IT en datacenters: Deze sectoren zijn bijzonder kwetsbaar en kunnen aanzienlijke investeringen moeten doen om de betrouwbaarheid te waarborgen. Verstoringen kunnen leiden tot dataverlies en reputatieschade, met extra herstelkosten (Kirschen, 2003; Gorman, 2022).

• Totale Schatting van de Spin-off Economische Schade

De totale spin-off economische schade kan worden geschat door de verschillende hierboven genoemde effecten samen te voegen:

• Verlies aan productiviteit en extra kosten: €287,7 miljoen – €431,55 miljoen
• Verhoogde kosten door schaarste: €200 miljoen – €500 miljoen
• Maatregelen door bedrijven (back-up systemen, investeringen): €500 miljoen – €1 miljard
• Verlies aan vertrouwen en reputatieschade: €200 miljoen – €600 miljoen

Totale spin-off economische schade: €1,1877 miljard – €2,53155 miljard.

Naast de directe schade van €2,877 miljard door 14 uur LOLE, kunnen de spin-off effecten de totale economische schade verhogen tot een bedrag tussen €4,0647 miljard en €5,40855 miljard voor heel Nederland. De indirecte kosten zijn aanzienlijk en benadrukken de noodzaak voor bedrijven en overheden om proactieve maatregelen te nemen om de impact van stroomuitval te beperken. Deze maatregelen variëren van investeringen in infrastructuur en back-up systemen tot het ontwikkelen van robuuste noodplannen en risicobeheerstrategieën.

Conclusie

Het rapport van TenneT en de ondersteunende wetenschappelijke literatuur benadrukken de noodzaak van proactieve maatregelen om de leveringszekerheid te waarborgen. De economische, sociale en infrastructurele risico’s van een stijgende LOLE kunnen niet worden genegeerd. De verwachte 14 uur LOLE in Nederland vertegenwoordigt een aanzienlijk risico dat een belangrijke waarschuwing moet zijn voor beleidsmakers en netbeheerders om te investeren in infrastructuur, energieopslag en vraagbeheersing.

Vooral voor kwetsbare groepen is de verwachting dat LOLE een onevenredige impact zal hebben op de gezondheid en financiële situatie die vaak al gevoeliger is voor veranderingen dan voor andere groepen. Door de hoge kosten om de gevolgen van LOLE op individueel niveau te mitigeren zal extra aandacht moeten komen voor kwetsbare groepen zoals mensen met een kwetsbare gezondheid en huishoudens die al (energie)armoede ervaren. 

Bronnen

Amani, A. M., & Jalili, M. (2021). Power grids as complex networks: Resilience and reliability analysis. Ieee Access, 9, 119010-119031.

Bekker, B. (2009). The South African electricity dilemma. Energy Policy, 37(6), 2181-2185. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2009.02.019

Gorman, W. (2022). The quest to quantify the value of lost load: A critical review of the economics of power outages. The Electricity Journal, 35(8), 107187.

Kirschen, D. S. (2003). Demand-side view of electricity markets. IEEE Transactions on power systems, 18(2), 520-527.

Mathiesen, B. V., Lund, H., Connolly, D., Wenzel, H., Østergaard, P. A., Möller, B., … & Hvelplund, F. K. (2015). Smart Energy Systems for coherent 100% renewable energy and transport solutions. Applied energy, 145, 139-154.

Panteli, M., Pickering, C., Wilkinson, S., Dawson, R., & Mancarella, P. (2017). Power system resilience to extreme weather: The role of localised power losses. IEEE Transactions on Power Systems, 32(5), 3747-3757. https://doi.org/10.1109/TPWRS.2016.2641463

Sullivan, M. J. (2009). Estimated value of service reliability for electric utility customers in the United States.

TenneT. (2024). Monitor Leveringszekerheid 2024. TenneT. https://tennet.eu/nl/publicaties

The cost of blackouts in Europe (youris.com)

Trollip, H., Butler, A., Burton, J., Caetano, T., & Godinho, C. (2014). Energy security in South Africa. Energy Research Centre, University of Cape Town. Retrieved from https://www.erc.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/119/Papers-2014/14-Trollip-etal-Energy_Security.pdf

---

^[1] acer.europa.eu/sites/default/files/documents/Decisions_annex/ACER Decision 23-2020 on VOLL CONE RS – Annex I.pdf

^[2] 2018 CIGRE SESSION | eCIGRE (e-cigre.org)