Voor het Leer- en kennisprogramma Energieplanologie mocht ik de volgende blog in de reeks schrijven. In mijn blog reflecteer ik op de volgende vragen: Hoe verdelen we schaarse ruimte, hoe gaan we om met belangen en weerstand, en welke kansen ontstaan? Hierin deel ik inzichten over governance, beleid en eigenaarschap.

Schaarste maakt energie tot een harde randvoorwaarde, maar niet tot het hele verhaal

Steeds vaker begint een gesprek over ruimtelijke ontwikkeling met de vraag: Is er wel stroom? Een terechte vraag, want zonder energie geen bedrijventerrein, geen woningen en geen OV-knooppunt. Maar het is ook een vraag die de toon zet. Als de beschikbaarheid van vermogen leidend wordt, wat gebeurt er dan met de rest van de belangen? Tijdens mijn onderzoek naar ruimtelijke conflicten in de energietransitie zag ik het risico dat een simpele ja/nee steeds vaker doorslaggevend wordt. Terwijl juist daar de kunst ligt: oog houden voor álle belangen die een plek verdienen aan tafel.

Energie als nieuwe randvoorwaarde

Planners en bestuurders waren altijd al gewend om te laveren tussen uiteenlopende belangen: economie, natuur, mobiliteit, wonen, water, erfgoed, recreatie. Die puzzel was nooit eenvoudig. De laatste jaren is daar echter een nieuwe factor bijgekomen die het spel verandert: de beschikbaarheid van energie en vooral de zekerheid dat die er ook is op het moment dat je die nodig hebt.

Schaarste maakt energie tot een harde randvoorwaarde. Zonder capaciteit op het net of zonder betrouwbare opwek kunnen projecten simpelweg niet doorgaan. Daarmee krijgt energie een ongekende sturende rol. Een plan dat in alle opzichten goed lijkt te passen, kan stranden vanwege een beperkt vermogen. Terwijl een ander project, dat sociaal of ruimtelijk minder sterk staat, wél doorgaat omdat het binnen de energiekaders past.

Een verhaal uit de praktijk

De zoektocht naar een plek voor een nieuw hoogspanningsstation in Utrecht laat zien hoe spannend de energietransitie soms uitpakt. Netbeheerders willen vooral snel bouwen op een plek die technisch goed aansluit, maar voor omwonenden en gemeenten spelen heel andere zorgen: geluid, landschap, erfgoed en leefbaarheid. In dit geval lag de voorkeur van de netbeheerder aanvankelijk bij een locatie dicht bij woningen, terwijl bewoners en de gemeente juist wezen op de grote nadelen daarvan. Tijdens de gesprekken kwam een alternatief naar voren dat verder van huizen ligt en minder impact heeft op de omgeving.

Dit voorbeeld maakt duidelijk hoe belangrijk het is dat er niet alleen technisch wordt gerekend, maar ook goed wordt geluisterd naar de omgeving. Alleen door belangen zorgvuldig af te wegen ontstaan oplossingen die niet vastlopen in weerstand, maar echt bijdragen aan de vooruitgang van de energietransitie.

Meer dan een binaire toets

Het gaat niet alleen om de vraag of er genoeg energie is of wordt opgewekt, maar ook om hóe die vraag wordt meegewogen bij beslissingen en plannen. In de praktijk verschuift het gesprek vaak naar een binaire toets: ja of nee op basis van capaciteit en beleidskaders. Maar de echt afweging gaat over meer: wat betekent dit project voor het gebied, voor de mensen die er wonen, en voor de samenhang met andere functies?

Schaarste maakt energie tot een harde randvoorwaarde, maar niet tot het hele verhaal. Schaarste is reëel en dwingt tot keuzes. Maar keuzes maken in tijden van schaarste vraagt juist om zorgvuldigheid. In mijn onderzoek laat ik zien dat plannen sterker worden als meerdere belangen vanaf het begin evenwichtig worden meegenomen. Zulke plannen zijn niet alleen technisch robuust, maar ook maatschappelijk duurzamer.

Energie als kans

De uitdaging is dus om energie niet alleen als beperking te zien, maar ook als kans. Een kans om gebiedsontwikkeling slimmer te verbinden met opwek en opslag van energie. Een kans om nieuwe samenwerkingen te vinden tussen netbeheerders, overheden, marktpartijen en bewoners. Dat betekent soms ook accepteren dat de snelste en, in het kader van vermogen, de grootste oplossing niet altijd de beste is.

De vraag “Is er voldoende vermogen op het moment dat we het nodig hebben?” zal nog lang boven de tekentafel hangen. Maar wie daar alleen op stuurt, loopt het risico andere waarden te verliezen. Energieplanologie mag daarom niet uitsluitend gaan over technische mogelijkheden. Plannen worden sterker wanneer energie als sturende factor wordt erkend, maar de belangenafweging breed blijft. Alleen zo komen we tot keuzes die vandaag technisch kloppen én morgen nog gedragen worden door de mensen en gebieden waar het om gaat.

—

Deze blog is te lezen via het Leer- en kennisprogramma Energieplanologie https://www.energiesysteemenruimte.nl/actueel/nieuws-en-praktijkverhalen/3114705.aspx

Eerder schreef Martijn Gerritsen de 1e blog van deze reeks. Die is hier te lezen: https://www.energiesysteemenruimte.nl/actueel/nieuws-en-praktijkverhalen/3079654.aspx